અનામિકાને પત્રો · ખંડ: એશિયા · વિષય: કલાક્ષેત્રો · વિષય: જીવનકથા · વિષય: પરિચય

અનામિકાને પત્ર: 1203

.

.

પ્રિય અનામિકા,

અમદાવાદના સપ્તકના કાર્યક્રમ વિશે તમારા સૌની ઉત્કંઠા તમારો સંગીતપ્રેમ પ્રગટ કરે છે.

ભારતીય સંગીતની વાત સાથે જ વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર(1872-1931) તેમજ વિષ્ણુ નારાયણ ભાતખંડે(1860-1936)નું સ્મરણ ઊભરે – ભલે વાત હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતની હોય, કંઠ્ય સંગીતની હોય કે પછી અમદાવાદના સપ્તકની હોય! સંગીત પ્રેમીઓ જાણે છે કે પલુસ્કરજીની અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય અને ભાતખંડેજીની ભાતખંડે સંગીત વિદ્યાપીઠ ભારતના કલા ક્ષેત્રની શિરમોર સમી સંસ્થાઓ છે. આ બે સંગીત સંસ્થાઓએ ભારતીય સંગીતને બેશુમાર સંગીતજ્ઞોની ભેટ ધરી છે. અનામિકા! આજે પંડિત વિષ્ણુ પલુસ્કરની વાત કરીશું?

પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરનો જન્મ 1872માં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી (હાલ મહારાષ્ટ્ર)માં એક બ્રાહ્મણકુટુંબમાં થયો હતો. વિષ્ણુજી એક બુદ્ધિશાળી બાળક હતા. પરંતુ દિવાળી પર ફટાકડાથી આકસ્મિક ઇજા થતાં તેમની દ્રષ્ટિશક્તિને નુકસાન થયું. ક્ષતિગ્રસ્ત દ્રષ્ટિને કારણે તેમના માતાપિતાએ તેમને સંગીતના અભ્યાસ પ્રતિ પ્રેર્યા.

અનામિકા! પલુસ્કરજીએ એવી તો લગનથી સંગીત સાધના કરી કે તેમનું નામ હિંદુસ્તાનમાં જાણીતું થયું. તેમણે સંગીતને દેશના ખૂણે ખૂણે લોકપ્રિય કરવા બીડું ઊઠાવ્યું. તેમણે લાહોર શહેરમાં સંગીતસંસ્થા સ્થાપવા નિર્ણય કર્યો. તે સમયે બ્રિટીશ રાજ્યમાં અખંડ હિંદુસ્તાનમાં હાલના પાકિસ્તાનના પ્રદેશો સમાવિષ્ટ હતા. (યાદ રહે કે અખંડ હિંદુસ્તાન 1947માં ભારત અને પાકિસ્તાન એમ બે હિસ્સામાં વહેંચાયું) અંગ્રેજ હકૂમતમાં હાલના પાકિસ્તાનનું લાહોર શહેર અખંડ હિંદુસ્તાનનો હિસ્સો હતું.

પંડિત પલુસ્કરજીએ 1901માં લાહોરમાં ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય (અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય) ની સ્થાપના કરી. તને નવાઇ લાગશે, અનામિકા, કે કોઇ શ્રેષ્ઠી કે રાજા-મહારાજાના સહયોગ વગર એક અદના સંગીતપ્રેમી દ્વારા આરંભાયેલ હિંદુસ્તાનની તે પ્રથમ આત્મનિર્ભર સંગીત સંસ્થા હતી.  પલુસ્કરજીએ નિષ્ઠાવાન સંગીતજ્ઞ શિક્ષકો તૈયાર કર્યા. ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયના નેજા હેઠળ  અનેક સંગીતકેન્દ્રો શરૂ થયા અને તેમાં સંગીતના વિદ્યાર્થીઓ ઊભરાવા લાગ્યા. પલુસ્કરજી  જાતે ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયના હિસાબકિતાબ અને શિક્ષણથી માંડી સંચાલન સુધીના તમામ ક્ષેત્રો પર નજર રાખતા. પાછળથી પલુસ્કરજીએ ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયનું મુખ્ય કેન્દ્ર લાહોરથી મુંબઇના ગિરગામમાં ઓપેરા હાઉસ પાસે એક વિશાળ ઇમારતમાં ખસેડ્યું. દરમ્યાન પંડિત પલુસ્કરજીના અંગત જીવનમાં પારાવાર કસોટીઓ થતી રહી. તેમણે પોતાનાં દસ સંતાનોને ગુમાવ્યાં. ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયના કારણે ભારે મોટું દેવું થયું. પણ તેમણે સંગીતને લોકભોગ્ય કરવાનું ધ્યેય ન છોડ્યું. 1931માં પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરનો સ્વર્ગવાસ થયો.

અંગ્રેજ શાસન સામે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીની સરદારીમાં આઝાદીની લડતમાં પલુસ્કરજીએ પણ યથાશક્તિ ફાળો આપ્યો છે. મહાત્મા ગાંધીજીને પલુસ્કરજી પર વિશેષ પ્રેમ હતો. અનામિકા! તું જાણે છે કે ગાંધી બાપુને પલુસ્કરજીના કંઠે ગવાતું ભજન રઘુપતિ રાઘવ રાજારામ ખૂબ પ્રિય હતું?  દેશના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ સમયે કોંગ્રેસના અધિવેશનોમાં પણ પલુસ્કરજી ગીતો ગાતાં.

હાલ અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયનું સંચાલન મહારાષ્ટ્રમાં મીરજના મુખ્ય કેન્દ્રથી થાય છે. અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય આજે સો વર્ષ પછી પણ વટવૃક્ષની માફક ભારતભરમાં ફેલાતું રહ્યું છે. પલુસ્કરજીની મહાન સંસ્થા અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય સાથે  સંલગ્ન પાંચસોથી વધુ સંગીતકેન્દ્રો પ્રતિ વર્ષ હજારો વિદ્યાર્થીઓને આજે ય સંગીત ઉપરાંત નૃત્ય પણ શીખવે છે. અનામિકા! બહુ ઓછા લોકો જણે છે કે અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય પાસે સંગીતની બેજોડ લાયબ્રેરી છે જેમાં ભારતભરના સંગીતજ્ઞોના હિંદુસ્તાની કંઠ્ય અને વાદ્યસંગીતના લાઇવ પર્ફોર્મન્સના દુર્લભ રેકોર્ડિંગ્સ છે. લગભગ અઢીસો જેટલા રાગ-રાગિણીઓના ઉત્તમ રેકોર્ડિંગ્સ અખિલ ભારતીય ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયના આ અદ્વિતીય સંગ્રહમાં છે.

પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરજીના અપ્રતિમ પુરૂષાર્થે ભારતીય સંગીતના વારસાને જાળવવામાં કીમતી યોગદાન આપ્યું છે. આપણે નત મસ્તકે ઋણસ્વીકાર કરીએ!

સસ્નેહ આશીર્વાદ.

* ** *

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s